Γενικά για τα Κειμήλια

Από τα κειμήλια της μονής πολλά φυλάσσονται στο σκευοφυλάκιό της, που στεγάζεται μαζί με τη βιβλιοθήκη των χειρογράφων πάνω από το νάρθηκα του καθολικού· υπάρχουν εδώ σταυροί, εγκόλπια, ιερά άμφια, λειτουργικά σκεύη και άλλα αντικείμενα.Υπάρχουν χρυσοκέντητα άμφια και ασημένια σκεύη που κατασκευάσθηκαν τα περισσότερα στη Βλαχία και στη Βιέννη, με επιμέλεια του Αρχιμανδρίτου Νείλου, κουράς της Μονής κατόπιν χειροτονηθέντος Μητροπολίτου Πενταπόλεως και προεψηφισμένου Πατριάρχη Αλεξανδρείας.

Στο Σκευοφυλάκιο της Μονής υπάρχει επίσης επιτραχήλιο του Πέτρου Βοεβόδα του 1537· άλλο επίσης επιτραχήλιο εξαίρετου τέχνης προ της αλώσεως της Κωνσταντινούπολης, όπου διακρίνονται οι αγιογραφικοί τύποι του Χριστού, της Θεομήτορος, του Προδρόμου, των Αποστόλων Ιωάννου του Θεολόγου, Ματθαίου, Μάρκου, Παύλου και Πέτρου, των Ιεραρχών Βασιλείου και Χρυσοστόμου, Θεοδώρου του Στρατηλάτου, Θεοδώρου του Τήρωνος, Κοσμά, Δαμιανού και του αγίου Νικολάου. Υπάρχει και άγιο Ποτήριο από αλάβαστρο φλεβώδες ύψους 0μ.28, περιβεβλημένο εντός με επίχρυσο κύπελο και άλλο επίχρυσο λαμπρό άγιο Ποτήριο που κατασκευάσθηκε στην Ρωσσία το 1858, πάνω στο οποίο διακλαδούται δέσμη από στάχυα και κλήμα αμπέλου που συμβολίζει τον άγιον Άρτο και οίνο της αγίας Κοινωνίας. 

Βήλον Πύλης Εικονοστασίου	Επιτραχήλιον	Επιτραχήλιον (λεπτομέρεια)

Υπάρχει επίσης Σταυρός όχι λεπτής εργασίας σκαλισμένος σε ξύλο, τοποθετημένος παλαιότερα στην αγία Τράπεζα, ο οποίοςκατασκευάσθηκε το 1662 και αφιερώθηκε στη Μονή με δαπάνες του Ιερομονάχου και Προηγουμένου Ανθίμου και της Μοναχής Σεβασμίας, επιμέλεια δε Ιωάννου Δημόλα. Η βάση του Σταυρού τούτου είναι ασημένια καθώς και τα πλαίσια των διαφόρων εικόνων, τα οποία είναι επισμαλτωμένα. Ακόμη υπάρχουν δύο άλλοι Σταυροί με διαμάντια κατασκευής των ετών 1858 και 1872, και τέταρτος μέγας ασημένιος επίχρυσος τοποθετούμενος πίσω από την αγία Τραπέζα σε επίσημες πανηγύρεις αντί του ξύλινου συνήθους Σταυρού.

Στο παλαιό ηγουμενείο υπάρχουν φορητές εικόνες, χρυσόβουλλα, μολυβδόβουλλα, σιγίλλια και άλλα έγγραφα.

Αρχιερατικός Σάκκος	Αρχιερατική Μίτρα	Επιτάφιος

Σταυρός Πουλχερίας

Υπάρχει στη Μονή ο επιλεγόμενος «Σταυρός της Πουλχερίας», επίχρυσος, χρυσοχοϊκής βυζαντινής τέχνης και μεγάλης υλικής αξίας, ο οποίος έχει σειρές μαργαριταριών από τις δύο πλευρές και τρεις ευμεγέθεις σμάραγδους στις τρείς κεραίες του Σταυρού. Το μήκος του είναι 0,126 μ. και το εγκάρσιο τμήμα 0,13μ.

Ψηφιδωτή Εικόνα Χριστού

Υπάρχει στο ερμάριο των αγίων Λειψάνων πολύτιμη ψηφιδωτή εικόνα του Ιησού Χριστού σε όρθια στάση, ο οποίος με το δεξί ευλογεί, ενώ με το αριστερό κρατάει Ευαγγέλιο. Η εικόνα αυτή του 13ου αιώνα είναι εργασία λεπτότατη και πολύτιμη. Οι επίχρυσες ψηφίδες της είναι μικρότατες, σχήματος ορθογωνίου και τετραγώνου, ενώ του προσώπου είναι σχεδόν μικροσκοπικές. Το μέγεθος του ψηφιδωτού της εικόνας είναι: 0,14μ. χ 0,8, ενώ μαζί με το ασημένιο πλαίσιο 0,22μ. χ 0,14μ.. Η πίσω πλευρά καλύπτεται με ασημένιο σκαλιστό επένδυμα που φέρει την εξής επιγραφή : «Μνήσθητι των δούλων σου Γλιγώρη, Σμαραγδίνας, Γονέων και των Τέκνων 1792». Το επένδυμα αυτό γυρίζει σαν πλαίσιο προς την όψη της εικόνας κατά 0,04μ. και φέρει σκαλισμένες αριστερά τις εικόνες των έξι Αποστόλων: Ματθαίου, Ανδρέα, Σίμωνος, Φιλίππου, Πέτρου, Μάρκου και δεξιά τους άλλους έξι: Ιωάννη, Ιάκωβο, Βαρθολομαίο, Θωμά, Παύλο και Λουκά· στο πάνω και κάτω μέρος έχει από δύο οπές που περιέχουν αταύτιστα άγια λείψανα.

Σκηνή του Ναπολέοντα

Στη Μονή υπάρχει η καλούμενη Πύλη δηλαδή η Σκηνή του Ναπολέοντα του Α', η οποία κατά την ετήσια πανήγυρη της Μονής απλώνεται σαν παραπέτασμα στην είσοδο του κυρίως Ναού από τη Λιτή (Βασιλική Πύλη).

Αυτή η Πύλη είναι Γοβελίνειο ύφασμα από το περίφημο ταπητουργείο των Γοβελίνων (Γκομπλέν-Gobelins) στο Παρίσι, αριστούργημα υφαντουργίας και χρυσοποικιλτικής του ΙΗ΄αιώνα.

Το ταπητουργείο αυτό, το οποίο απέκτησε παγκόσμια φήμη από τα προϊόντα του, τα οποία μιμούνται διάφορα ζωγραφήματα (με την ύφανση), ιδρύθηκε το 1667 από τον Λουδοβίκο ΙΔ΄ το Μεγάλο στη θέση του εργαστηρίου του βαφέα πορφυρών μαλλιών της Βενετίας Γοβελίνου (Γκομπλέν), συγχρόνου του βασιλιά της Γαλλίας Φραγκίσκου του Α΄ (1496—1547), στις όχθες του Βιέβρ και στο προάστειο του αγίου Μαρκέλλου στο Παρίσι. Ατυχώς όμως πυρπολήθηκε κατά την παρισινή πυρκαγιά μετά τον Γαλλο-Γερμανικό πόλεμο όταν επαναστάτησε η Κοινότητα το 1871, και καταστράφηκαν όλα τα αριστουργήματα της τέχνης.

Η σκηνή ανήκε στον βασιλιά της Γαλλίας Λουδοβίκο τον ΙΣΤ΄ (1774 —1792), ο οποίος είχε υπουργό τον περίφημο Ζακ Τουργκώ. Στη συνέχεια περιήλθε στον Ναπολέοντα Α΄ τον Βοναπάρτη και αποτελούσε μέρος της στρατιωτικής σκηνής του Ναπολέοντα, συγκεκριμένα το ένα τέταρτο (οροφή). Όταν ο Ναπολέων κατέκτησε την Αίγυπτο, τότε Έλληνες πειρατές κατέλαβαν το πλοίο που μετέφερε στο Ναπολέοντα διάφορα εφόδια μαζί με τη σκηνή αυτή, την οποία χώρισαν σε τέσσερα τμήματα· τα τρία από αυτά τα πώλησαν, ενώ το τέταρτο δόθηκε, άγνωστο από ποιούς, στον Οικουμενικό Πατριάρχη Γρηγόριο τον Ε΄, ο οποίος διατηρώντας στενές σχέσεις με τους Εσφιγμενίτες λόγω των πολλών του ευεργεσιών προς αυτούς, κάμφθηκε από τις παρακλήσεις τους και το 1819 δώρησε στο αρτισύστατο Κοινόβιο του Εσφιγμένου τη σκηνή.

Άλλη παράδοση αναφέρει ότι το τμήμα αυτό της σκηνής του Ναπολέοντα ήρθε στην Μονή κατά την επάνοδο του Καθηγουμένου της Μονής Αρχιμανδρίτου Αγαθαγγέλου το έτος 1851 από την Ρωσσία, όπου του δωρήθηκε από τον Καθηγουμένο της Λαύρας του Κιέβου. Ο Καθηγούμενος Αγαθάγγελος περιοδεύοντας στη Ρωσσία χάριν ελέους, πληροφορήθηκε οτι υπάρχουν στη Λαύρα του Κιέβου περγαμηνοί κώδικες της Μονής Εσφιγμένου, που τους είχε πάρει ο Αρσένιος Σουχάνωφ, ο οποίος από πολλές Μονές αγόρασε κώδικες κατά την παραμονή του στο Άγιον Όρος· εξέφρασε τότε τη λύπη του στον Καθηγούμενο της Λαύρας του Κιέβου, ο οποίος κάμφθηκε και του δώρησε το τμήμα της σκηνής του Μεγάλου Ναπολέοντα και διότι οι Μονές των Καθηγουμένων αυτών συνδέονταν με πνευματικούς δεσμούς, επειδή ο άγιος Αντώνιος ο Σπηλαιώτης του Κιέβου υπήρξε μοναχική κουρά της Μονής του Εσφιγμένου. Ο Καθηγούμενος του Κιέβου του εξήγησε ότι περιήλθε στα χέρια των Ρώσσων η σκηνή αυτή την 26η Οκτωβρίου 1812, κατά την οποία οι Ρώσσοι υπό την διοίκηση του στρατηγού Κουτούζωφ κατέστρεψαν 30.000 Γάλλους στην Μαλοϊκραβιτία.

Αυτό το ιστορικό δεν γίνεται αποδεκτό, ως μη αναφερόμενο ούτε από τον Ρώσσο συγγραφέα Πορφύριο Ουσπένσκι. Ήταν προφανώς πολύ δυσχερές να αφαιρεθεί τέτοιο κειμήλιο από τον Καθηγούμενο της Λαύρας του Κιέβου και να δωρηθή στον της Εσφιγμένου, γιατί άλλωστε συνδεόταν και με εθνικά γεγονότα της πατρίδας του.

Το μέγεθος του λαμπρότατου τούτου χρυσοΰφαντου και ολοκέντητου υφάσματος είναι 3,04μ. x 2,81μ., ενώ η χρυσοκέντητη παρυφή του 0,37μ. πλάτους. Είναι πεποικιλμένο με διάφορα ποικίλματα χρυσοκέντητα και μεταξόχνοες εικόνες, χρώματος πορφυρού, βαθυγάλαζου, πράσινου, σκουροκόκκινου κλπ. που διατηρούνται λαμπρές και ανεξίτηλες. Εικονίζονται σ' αυτό διάφορα δοχεία με άνθη, η γηίνη σφαίρα σε τραπέζι, στην οποία είναι χαραγμένα γεωμετρικά σχήματα, βιβλία και γεωμετρικά εργαλεία, διαβήτες, ορθογώνια κλπ. Σε πολλά σημεία εικονίζεται ο τρικέφαλος Κέρβερος, ο σκύλος-φύλακας του Ταρτάρου της μυθολογίας, έγχορδα όργανα, λαμπτήρες, πολυτελείς τρουλίσκοι, διάφορα πουλιά, αετοί κλπ. Εικονίζονται επίσης ο αστερισμός του Σκορπιού και γύρω από την γυρισμένη ουρά του έξι χρυσοί αστέρες, του Τοξότη με τρεις χρυσούς αστέρες και του Αιγόκερω με έξι αστέρες. Κάτω από αυτούς, μέσα σε τρία ορθογώνια μήκους 1,48μ. και πλάτους 0,53 μ. εικονίζονται κεντημένες αριστερά πάνοπλη η Παλλάδα Αθηνά ύψους 0,53 μ., ενώ στο δεξί της πόδι μικρή κόρη γονατιστή στο άλλο γόνατο, η οποία κρατά βιβλίο ανοικτό και διαβήτη, και εξερευνά τον ουρανό· στο αριστερό πόδι της θεάς απεικονίζεται το ιερό σύμβολο της σοφίας, η κουκουβάγια και κάτω από αυτήν μέσα σε ορθογώνιο πλαίσιο ουραγγοτάγκος με κεφαλόδεσμο που φυσά πνευστό όργανο, ενώ δεξιά εστεμμένη η σεβαστότερη θεά Ήρα πάνω σε νεφέλες· στο δεξί της κρατά σκήπτρο, ενώ στο αριστερό στέμμα· κάτω από αυτήν παιδί γονατιστό και αριστερά της το ιερό της πτηνό, το παγώνι. Το μεσαίο ορθογώνιο περιέχει τον Ηρακλή με απλωμένη στην κοιλιακή χώρα και στα γόνατά του την άτρωτη λεοντή του τεραστίου λιονταριού που έπνιξε στη Νεμέα των Μυκηνών, και κοντά του παιδί με γυμνά πόδια.

Άλλο μικρό τμήμα του ίδιου υφάσματος της σκηνής χρησιμεύει σαν παραπέτασμα στην αγία Πρόθεση.

Άγια Λείψανα

Μέσα σε 26 λειψανοθήκες της Μονής περικλείονται Τίμια λείψανα 56 αγίων καθώς και Τίμιο και Ζωοποιό Ξύλο. Αυτά είναι: το αριστερό πόδι της αγίας Μαρίας της Μαγδαληνής και Ισαποστόλου μέσα σε επίχρυσο επένδυμα· οι τίμιες κάρες: του αγίου Αποστόλου Ιακώβου του Αλφαίου, Παρθενίου Επισκόπου Λαμψάκου και του Οσιομάρτυρα Αγαθαγγέλου του Εσφιγμενίτη· τμήματα: του αγίου Αθανασίου του Μεγάλου, Αναστασίου του Πέρσου, Αντωνίου Βερροίας, Αλεξίου του Ανθρώπου του Θεού, Αντίπα Επισκόπου Περγάμου, Μεγαλομάρτυρα Αρτεμίου, Αθανασίου Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως του Εσφιγμενίτη, Αναστασίας της Φαρμακολυτρίας, Μεγαλομάρτυρος Βαρβάρας, Γρηγορίου Νύσσης, Μεγαλομάρτυρος Γεωργίου, Νεομάρτυρος Γεωργίου του Πτολεμαΐδος, Νεομάρτυρος Δημητρίου του Πελοποννησίου, των δέκα Μαρτύρων της Κρήτης, των Είκοσι χιλιάδων Μαρτύρων της Νικομήδειας, Γρηγορίου Παλαμά του Εσφιγμενίτη, το οποίο έφερε στη Μονή το 1894 από τη Θεσσαλονίκη ο αδελφός της Μονής Πορφύριος Μοναχός επί Ηγουμένου Αρχιμανδρίτη Λουκά χωρίς άλλη γραπτή μαρτυρία (επειδή του το έδωσε κάποιος ιερέας που το πήρε κατά την μεγάλη πυρκαϊά της Θεσσαλονίκης το 1891).

Από τα τίμια λείψανα του οσιομάρτυρα Αγαθαγγέλου υπάρχουν στη Μονή το δεξιό χέρι και πόδι, μία πλευρά και η κάρα.
Όπως αναφέρει το από 29ης Φεβρουαρίου 1844 γράμμα των Επιτρόπων του Ναού του αγίου Γεωργίου της Σμύρνης και των Δημογερόντων της, σφραγισμένο με τη σφραγίδα του Κοινού της πόλης της Σμύρνης και τη σφραγίδα του Ναού του αγίου Γεωργίου, δηλοποιείται και επιβεβαιούται με την υπογραφή του Μητροπολίτη Σμύρνης Αθανασίου: «οτι κατά δικαίαν αίτησιν του Καθηγουμένου Κυρίου Αγαθαγγέλου Ιερομονάχου μετά των συναδέλφων αυτού του Κοινοβίου Εσφιγμένου διά γράμματος αυτών εκδοθέντος τη 10η του λήγοντος Φεβρουαρίου παρέδωκαν εις τον επί τούτω απεσταλμένον οσιολογιώτατον κύριον Μακάριον εκ των αγίων Λειψάνων του εν ταύτη τη πόλει προ χρόνων καρατομηθέντος Νεομάρτυρος αγίου Αγαθαγγέλου την δεξιάν χείρα και τόν πόδα, την μίαν πλευράν και την κάραν, άτινα είναι αναμφιβόλως και αδιστάκτως γνήσια Λείψανα του μνησθέντος Νεομάρτυρος κλπ».

Θαυματουργή Εικόνα Παναγίας Αρσανιώτισσας

Η Ιερά καί θαυμάσια εικόνα της Θεομήτορος είναι παλαιότατης τέχνης παλαιολογείου εποχής και προφανώς μπορεί να καταταχθεί στη λεγόμενη σχολή του «Γιαροσλάβ». Ήταν τοποθετημένη στόν αρσανά της Μονής ο οποίος καταστράφηκε το 1892 κατά μήνα Δεκέμβριο, από τους αποσπασθέντες βράχους της Σαμαρείας σε νυκτερινή ώρα.

Ο λαϊκός Νικόλαος Καραμανιόλας, γρυπάρης της Μονής (υπεύθυνος γιά τό ψάρεμα) από την Ιερισσό που κοιμόταν κάτω από την εικόνα της Θεομήτορος διασώθηκε θαυμασίως και παραδόξως από τους βράχους που έπεφταν.
Βρέθηκε τυλιγμένος μέσα στήν κουβέρτα που κοιμόταν, εντελώς υγιής επειδή, με θαύμα της Κυρίας Θεοτόκου, μεταφέρθηκε μακρυά από τη φοβερή καταστροφή.

Η Ιερά Εικόνα πριν από τον καθαρισμό της με επιζωγράφηση

Άλλες Εικόνες

Στους δύο δυτικούς μαρμάρινους κίονες του κυρίως Ναού του Καθολικού που στηρίζουν τον κεντρικό θόλο κρέμονται δύο μεγάλες εικόνες του Ιησού Χριστού δεξιά και της Θεοτόκου Ελεούσας αριστερά, καλυμμένες με ασημένια επένδυση. Γι' αυτές γράφει το 1839 ο Didron (annales archeologiques) ότι: «Η Παρθένος κάθεται σε μεγάλο επίχρυσο κάθισμα και έχει επί των γονάτων της τον Ιησού. Η όψη της είναι προσηνής όπως η Παρθένος του Corezzo, (καλλιτέχνη ζωγράφου Ιταλού του ΙΣΤ΄ αιώνα) αλλά περισσότερο σοβαρή. Το δεξιό χέρι στηρίζει χαριτωμένα στον ώμο του υιού της, του οποίου η χαριτωμένη όψη αποπνέει σοβαρό μειδίαμα. Ο γενικός τόνος του χαριτωμένα πτυχουμένου ιματισμού είναι χρώματος σκοτεινού κόκκινου, στιλπνούμενο με χρυσές γραμμές. Δεξιά είναι η εικόνα του Χριστού, που επίσης κάθεται σε ίδιο επίχρυσο κάθισμα· βαστάζει με το αριστερό χέρι μεγάλο ανοιχτό βιβλίο και ευλογεί με το δεξί. Η κεφαλή διαγράφεται αμυδρά, αλλά ο χαρακτήρας της είναι σοβαρός και φαίνεται μία ελαφρά μελαγχολία. Οι δύο αυτές ζωγραφικές των εικόνων είναι καλύτερες από όλες τις εικόνες στο Άγιον Όρος, και φέρουν και οι δύο την εξής επιγραφή: «Εγράφη δια χειρός Ιωάννου Μαξίμου ,ΑΧΟΓ΄ (1673)». Περί του ζωγράφου πού φιλοτέχνησε τις εικόνες αυτές, αποφαίνεται ο Didron, ότι του φάνηκε αληθινά μέγας ζωγράφος της βυζαντινής τεχνοτροπίας.

Από τις μνημονευόμενες από τον Didron δύο εικόνες, η Έλεούσα έχει μήκος 1,20μ και πλάτος 0,83μ. Πάνω και από τις δύο πλευρές της εικονίζονται Χερουβείμ και Σεραφείμ και κάτω από αυτά γράφει ΜΡ ΘΥ Η ΕΛΕΟΥΣΑ. ΙΣ ΧΣ Ο ΩΝ. Η Θεοτόκος κάθεται σε θρόνο, είναι μεγαλοπρεπής και επιβλητική, με όψη ωραία και συμπαθή ενώ ο Χριστός κάθεται στο δεξιό γόνατο της Θεοτόκου· τον συγκρατεί ελαφρώς με το δεξί χέρι ακουμπώντας στο δεξιό ώμο Του και λίγο μπροστά, ενώ το αριστερό Της χέρι φυσικά και με χάρη πέφτει στο αριστερό Της γόνατο. Ο Χριστός ευλογεί με το δεξί χέρι ενώ με το αριστερό κρατεί σε τυλιγμένο ειλητάριο την συμβολιζόμενη απόρρητη σοφία του Θεού· Το ένδυμά Του, δουλεμένο θαυμάσια, πέφτει λίγο και αποκαλύπτει τον λαιμό Του. Δεξιά και αριστερά του θρόνου της Θεοτόκου συνδεδεμένα με το θρόνο καίνε φλογοφόρα θυμιατήρια. Το αργυρεπίχρυσο επένδυμα που περικαλύπτει την εικόνα έγινε στη Ρωσσία το Μάρτιο του 1853. Δεξιά και κάτω από την εικόνα αυτή υπάρχει η εξής επιγραφή με κεφαλαία γράμματα: « Δέησις Κύριε του δούλου σου Ελευθέρι υιος του Σαράντι και της συμβίου αυτού Νταρείας (Δαρείας)», ενώ αριστερά και κάτω υπάρχει η επιγραφή: « Εγράφη δια χειρός Ιωάννου Μαξίμου ,αχογ' (1673)».

Η απέναντι εικόνα του Χριστού γράφει: ΙΣ ΧΣ, Ο ΩΝ Ο ΠΑΝΤΟΚΡΑΤΩΡ· είναι του ίδιου ζωγράφου, αλλά λίγο πιο σκοτεινή. Σε αυτή ο Χριστός κάθεται σε θρόνο κρατώντας στο αριστερό χέρι ανοιγμένο Ευαγγέλιο, το οποίο στηρίζει στο αριστερό γόνατό Του. Το χωρίο που αναγράφεται με μεγάλα κεφαλαία γράμματα στο Ευαγγέλιο είναι περικοπές του Ευαγγελιστή Μάρκου : «Είπεν ο Κύριος. Πάντα όσα αν προσευχόμενοι αιτείσθε, πιστεύετε ότι λαμβάνετε και έσται υμίν.ΙΑ' 22» και του Ευαγγελιστή Ματθαίου: «Αιτείτε και δοθήσεται υμίν, ζητείτε και ευρήσετε, κρούετε και ανοιγήσεται υμιν Ζ΄7». Κάτω και δεξιά βρίσκεται με κεφαλαία γράμματα η επιγραφή : «Δέησις Κύριε του δούλου σου Ελευθέρι υιός του Σαράντι και της συμβίου αυτού Νταρείας (Δαρείας) και των γονέων αυτών» ενώ αριστερά: «Εγράφη δια χειρός Ιωάννου Μαξίμου ,αχογ' (1673)». Το μήκος της εικόνας αυτής είναι ίδιο με της Θεοτόκου, ενώ το πλάτος της 0.90 μ. Το αργυρεπίχρυσο επένδυμά της κατασκευάσθηκε στη Ρωσσία το 1853. (πηγή Σμυρνάκης)

Βιβλιοθήκη - Χειρόγραφα

Η βιβλιοθήκη, όπου ανεβαίνει κανείς από μια στενή ελικοειδή σκάλα, περιέχει 372 χειρόγραφα, από τα οποία τα 75 είναι περγαμηνά και μερικά εικονογραφημένα, μεταξύ των οποίων και το σπουδαιότατο Μηνολόγιο, αριθμ. 14, με τις 80 μικρογραφίες του. Εδώ βρίσκονται ακόμη γύρω στά 2.000 έντυπα βιβλία, ενώ πάνω από 7.000 φυλάσσονται σε άλλο σημείο του μοναστηριού, στον δεύτερο όροφο της βορεινής πλευράς.

Τα χειρόγραφα είναι σχετικά λίγα σε αριθμό, αλλά ποικίλου ενδιαφέροντος. Από τα 75 χειρόγραφα σε περγαμηνή, μερικά είναι σημαντικά για την παλαιότητά τους. Παραδείγματος χάριν, το Mηνολόγιο (αριθ. 13) γράφτηκε το 937 «από το χέρι του μοναχού Ιωάννη, του ανάξιου αμαρτωλού», τον οποίο δεν πρέπει να συγχέουμε με το γνωστό καλλιγράφο, ο "ανάξιος αμαρτωλόσ (sic)» Ιωάννη Λαυρεώτη που ήταν σύγχρονος και φίλος του αγίου Αθανασίου του Αθωνίτου. Άλλα είναι σημαντικά για τη διακόσμησή τους. Παραδείγματος χάριν, το Μηνολόγιο (αριθ. 14), που γράφτηκε γύρω στον 11ο-12ο αιώνα καί περιέχει 80 μικρογραφίες. Άλλα οφείλουν την αξία τους στο σημαντικό περιεχόμενό τους. Παραδείγματος χάριν, το Μηνολόγιο (αριθ. 3) που γράφτηκε το 12ο αιώνα, περιέχει μεταξύ άλλων το εγχειρίδιο του Επικτήτου και είναι το παλαιότερο από τα 65 χειρόγραφα που διασώζουν αυτό το κείμενο.

Στην βιβλιοθήκη της Μονής το 1837 υπήρχαν 1500 περίπου χειρόγραφοι κώδικες θεολογικού περιεχομένου, από τους οποίους οι μισοί χαρτώοι, ενώ το 1880 υπήρχαν 320 χειρόγραφοι και 71 σε περγαμηνή. Κατά το έτος 1882 δύο από αυτούς συλήθηκαν: ο κώδικας υπ'αριθ. 3, περγαμηνή σε 4ον του ΙΒ΄ αιώνα (φύλλα 230), όπου περιέχονται 1) (φ. ια΄) «Νείλου του Μακαρίου διδαχαί» (ακέφ.). Από της ι΄ (ακέφ.) μέχρι της ιγ΄. Αρχ…διορθώσατε σφάλμα και προς ειδωλολατρείαν ύστερον εκμανείσι τοις έπειτα επιστρέψαι θύειν αυτώ. 2) (φ. 198) α) « Επικτήτου Εγχειρίδιον». Αρχ. Των όντων, τα μεν εστίν εφ'ημίν. Τέλος. Αποκτείναι μεν τις δύναταί με, βλάψαι δε ου. 3) (φ.209 α.) «.Νείλου του Μακαρίου επιστολαί.» Μέχρι και της ρά (Διακόνω). Τέλ. (κολ.) οτι μεσονύκτιον εξεγειρόμην του εξομολογείσθαί σοι επί τα κρίματα. Ο άλλος κώδικας είναι ο υπ' αριθ. 30, περγαμηνή σε 8ον του ΙΔ΄ αιώνα «Τετραευάγγελο». Στην αρχή κάθε Ευαγγελίου ο κώδικας έφερε επίτιτλο με το σύμβολο του Ευαγγελιστή και αρχικό γράμμα.
 

Το 1896-98 ανακαλύφθηκε από το βιβλιοφύλακα πνευματικό Γρηγόριο η σύληση και άλλων δύο περγαμηνών όταν αυτός απεστάλη στη Θάσο για υπηρεσία ολιγοήμερη. Πρόκειται για τον υπ' αριθ. 65 κώδικα σε 8ο σχήμα του ΙΔ΄ αιώνα «Πραξαπόστολο», ο οποίος εκοσμείτο από επίτιτλα και αρχικά γράμματα και τον αξιόλογο υπ' αριθ. 71 σε 32ο του ΙΓ΄ αιώνα «Ωρολόγιο» μήκους 0,095μ. χ 0,065μ. πλάτους και 0,06μ. πάχους με το κάλυμμά του.

Επίσης κατά τον 19ο αιώνα ανακαλύφθηκε κατόπιν ερεύνης η σύληση και των εξής·χαρτώων κωδίκων: 1) υπ' αριθ. 140 σε 16ον του ΙΔ΄ αιώνα, 2) υπ' αριθ. 151 σε 16ον του ΙΖ΄, 3) υπ' αριθ. 167 σε 8ον του ΙΖ', 4) υπ' αριθ. 183 σε 8ον του ΙΔ΄, 5) υπ' αριθ. 196 σε 8ον του ΙΣΤ΄, 6) υπ' αριθ. 214 σε 16ον του ΙΣΤ΄, 7) υπ' αριθ. 215 σε 16ον του ΙΖ΄, 8) υπ' αριθ. 219 σε 16ον του ΙΖ΄, 9) υπ' αριθ. 280 σε 8ον του ΙΗ΄, 10) υπ' αριθ. 309 σε 8ον του ΙΗ΄, 11) υπ' αριθ. 310 σε 8ον του ΙΗ΄, 12) υπ' αριθ. 315 σε 16ον του ΙΖ΄ και ΙΗ΄ αιώνος.

«Ατυχώς» όπως ἀναφέρει ο Ηγούμενος Γεράσιμος Σμυρνάκης «προς ανεύρεσιν των ανωτέρω ουδεμία ενέργεια υπό των αρμόδιων γέγονεν άχρι σήμερον αποσιωπηθείσης της ιεροσύλου ταύτης και μυστηριώδους εγκληματικότητος..........»

Αξιοσημείωτη περγαμηνή στη βιβλιοθήκη είναι ο παλίμψηστος κώδικας υπ' αριθμόν 27 από 175 φύλλα, 0,24μ. χ 0,223μ. ο οποίος περιέχει Ευαγγέλιο του ΙΔ΄ αιώνα, ενώ η παλαιά γραφή είναι, όπως υποθέτουμε, Ευαγγέλιο του ΣΤ΄ αιώνα. Τον κώδικα αυτόν ζήτησε στις αρχές του 1900 ο Καθηγητής Βαρώνος Φον Σόνταν στο Βερολίνο, να του αποσταλεί και να τον αντιγράψει με τις ακτίνες Ραίντγκεν, κάτι το οποίο δεν κατόρθωσε, αν και πάρα πολλά εχέγγυα δόθηκαν από υψηλά πρόσωπα στους πατέρες, για το φόβο απωλείας ή καταστροφής του κατά την έρευνα· άλλη περγαμηνή είναι η Βίβλος Γενέσεως του Ι΄ αιώνος με 313 φύλλα, ο Νομοκάνων του Θεοδώρου Βαλσαμώνος σε περγαμηνή του ΙΓ΄ αιώνα με 443φύλλα και ένα ωρολόγιο του 1303 που ανήκε στη βιβλιοθήκη του αποβιώσαντος Αρχιμανδρίτη Αντωνίνου.

Σημαντική είναι η πληροφορία που αναφέρει ο Άγιος Νικόδημος ο αγιορείτης ότι στο Iερό Kοινόβιο του Εσφιγμένου βρίσκονται τριακόσιες εξήντα πέντε Kατηχήσεις του αγίου Θεοδώρου του Στουδίτη, μία γιά κάθε μέρα του έτους. (πηγή: Σμυρνάκης κ.ά.)