Άνθιμος Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως ο Στ´

«Άνθιμος ο Στ', ο από Εφέσου, ο (από πατρίδος) Κουταλιανός, ανήρ ευπαίδευτος, δραστήριος και ικανώτατος».

Γεννήθηκε στη νήσο Κούταλη της Προποντίδας· απέκτησε μόρφωση και μόνασε στη Μονή Εσφιγμένου· χρημάτισε πρωτοσύγκελλος της μητροπόλεως Δέρκων και κατά το Νοέμβριο του 1829 εξελέγη μητροπολίτης Σερρών, από όπου μετατέθηκε στην Προύσα τον Ιούνιο του 1833 και στην Έφεσο τον Απρίλιο του 1837. Περιγράφεται γενικώς σαν άνθρωπος μορφωμένος, ικανός και δραστήριος, αλλά χαρακτηρίζεται από άλλους πονηρός και ίσως φιλοχρήματος.

Πρώτη Πατριαρχία
Μια εβδομάδα μετά τον θάνατο του Μελετίου Γ΄ συνήλθαν οι αρχιερείς της βασιλεύουσας και την 4η Δεκεμβρίου 1845 εξελέγη πατριάρχης ο μητροπολίτης Εφέσου Άνθιμος Ιωαννίδης. Έμεινε στο θρόνο μέχρι την 18η Οκτωβρίου 1848, οπότε παυθείς αποσύρθηκε «υψηλώ προσκυνητώ εγγράφω κελεύσματι περιέχοντι τας αιτίας της εκπτώσεως αυτού» και άλλοτε διέμενε στην Κωνσταντινούπολη, άλλοτε περιόδευε στο Άγιον Όρος κατά την περίσταση. Ως Πατριάρχης εξέδωσε δύο από τις κανονικές διατάξεις του. Η μία έχει αντικείμενο την επιστροφή στην Ορθοδοξία των εν Αμίδη (Δεαρβεκίρ) ουνιτών. Επί του Ανθίμου του ΣΤ´ ανασυνεστήθη η αρχιεπισκοπή Πωγωνιανής και χειροτονήθηκε αρχιεπίσκοπος ο κατόπιν άθλιος δραπέτης Μελέτιος (Απόδραμας), στον οποίο η Εκκλησία «προς ζωάρκειαν» δώρησε τη Μονή Μολυβδοσκεπάστου. Ο Άνθιμος εξέδωκε κατά τον Δεκέμβριο του 1845 κανονισμό των σχολείων της δικαιοδοσίας του Οικουμενικού Πατριάρχου και κατά το Νοέμβριο του 1846 καταδίκασε την εισαγωγή της τετραφώνου μουσικής στους Ναούς.

Δεύτερη Πατριαρχία
Οκτώ ημέρες μετά τον θάνατο του Γερμανού εξελέγη πατριάρχης για δεύτερη φορά ο Άνθιμος ο Στ΄ που εφησύχαζε στο Χάσκιοϊ, μέχρι την 21η Σεπτεμβρίου του 1855, οπότε παύθηκε «υψηλώ εγγράφω κελεύσματι περιέχοντι και τας αιτίας της από των πατριαρχικών πραγμάτων παύσεως αυτού» και αποσύρθηκε και πάλι.

Τρίτη Πατριαρχία
Την 5η Σεπτεμβρίου 1871 εξελέγη το τρίτον ο Άνθιμος Οικουμενικός Πατριάρχης από την εκλογική συνέλευση, η οποία συνήλθε δύο φορές: α´) 22 Αυγούστου 1871, με σύνολο μελών 73, αρχιερατικά 17 και λαϊκά 56, και β´) 5 Σεπτεμβρίου 1871, με σύνολο μελών 97, αρχιερατικά 17 και λαϊκά 80. Από τον κατάλογο που στάλθηκε στην Υψηλή Πύλη (13) εξαιρέθηκαν δύο πρόσωπα: ο Κύπρου Σωφρόνιος και ο Χίου Γρηγόριος (11). Κατά την β´ συνεδρία της εκλογικής συνέλευσης, της 5ης Σεπτεμβρίου 1871, έλαβαν ψήφους ο τοποτηρητής Διδυμοτείχου Διονύσιος (51), ο Χαλκηδόνος Γεράσιμος (48) και ο πρώην ΚΠολεως Άνθιμος ΣΤ´ (47). Στον ναό εξελέγη Οικουμενικός Πατριάρχης ο Άνθιμος ΣΤ´. Η εγκαθίδρυσή του έλαβε χώρα την 12ην Σεπτεμβρίου 1871.

Έμεινε στο θρόνο μέχρι την 30η Σεπτεμβρίου 1873, οπότε παραιτήθηκε γιά «το βαθύ γήρας και των περιστάσεων το τραχύ» και αποσύρθηκε στο χωριό Κανδηλί του Βοσπόρου, όπου στις αρχές του έτους 1878 απεβίωσε εννενήντα ετών σχεδόν και τάφηκε στον περίβολο του εκεί ενοριακού ναού της θείας Μεταμορφώσεως. Ο πατριάρχης Άνθιμος παρέβηκε τις διατάξεις των κανονισμών περί σχηματισμού συνόδου, όμως συνέστησε κεντρική εκπαιδευτική Επιτροπή στο Πατριαρχείο· αναγνώρισε κανονικό αρχιερέα Πενταπόλεως τον Νείλο (τόν Εσφιγμενίτη) καθαιρεθέντα ως ιερέα από τον Γρηγόριο· εργάσθηκε προς βελτίωση των οικονομικών του Πατριαρχείου και μετά διετή παράβαση των κανονισμών δήλωσε κατά τον Αύγουστο του 1873, ότι τέλος ανελάμβανε να διοικήσει επί τη βάσει των κανονισμών. Η πορεία του Ανθίμου του ΣΤ´ στο βουλγαρικό ζήτημα κατ᾽ αρχάς δεν ήταν σωστή γιατί συγκοινώνησε με τους καθηρημένους βουλγάρους αρχιερείς, σαν να είχαν κανονική ιερωσύνη, μετά όμως τους καταδίκασε και συγκάλεσε μεγάλη τοπική Σύνοδο στην Κων/πολη, για να κηρύξει σχισματικούς το βουλγαρικό κλήρο και το λαό· μετά από λίγο κατηγορήθηκε ως συνεννοούμενος με τρίτους για διόρθωση της κατάστασης που δημιούργησε ο ίδιος. Ο Άνθιμος Στ´ ψύχρανε τις σχέσεις της Εκκλησίας Κων/πόλεως προς τις βόρειες Εκκλησίες και προς το Πατριαρχείο Αλεξανδρείας.

Ο Μητροπολίτης Εφέσου Άνθιμος κι έπειτα Οικουμενικός Πατριάρχης το 1846, χορήγησε δέκα χιλιάδες γρόσια και πολλά άλλα στη Μονή Εσφιγμένου, όπως, επί παραδείγματι, πλήρωσε το κτίσιμο των δύο παρεκκλησίων του Καθολικού. Προς τιμήν του έγινε το παρεκκλήσι του Αγίου Ανθίμου Νικομηδείας στην πτέρυγα του Ηγουμενείου της Μονής, όπου και γίνονται οι κουρές των μοναχών.

Τάφος του Πατριάρχου Άνθιμου

Είσοδος Ναού Μετ/σεως Κανδύλι

Περίβολος Ι.Ν. Μετ/σεως Κανδύλι

Επιγραφή Πατρ. Άνθιμου

Επιτύμβια Πλάκα Πατρ. Άνθιμου

Γρηγόριοι Μητροπολίτες Μελενίκου

Ο Μητροπολίτης πρώην Μελενίκου Γρηγόριος

Νέοι κτήτορες της Μονής είναι ο πρώην Μελενίκου Γρηγόριος ο οποίος συγκέντρωσε το 1704 ελέη από πολλές επαρχίες για την ανέγερση του Καθολικού της Μονής, και το 1719 διηύθυνε την παρηκμασμένη Μονή.

Σε περγαμηνή του ΙΑ΄ αιώνος που περιέχει τον βίο του αγίου Γρηγορίου του Θεολόγου, διαβάζουμε σε χάρτινο φύλλο σημείωμα πού λέει ότι κατά την άλωση του Εσφιγμένου το 1533 από τους Τούρκους εφθάρη η περγαμηνή αυτή, «διό εις τους 1719 προεστεύοντος και κυβερνώντος συν Θεώ αγίω το παρόν Μοναστήριον του Πανιερωτάτου Μητροπολίτου πρώην Μελενίκου κυρίου Γρηγορίου δια προσταγής του Πανοσιωτάτου κυρ Ησαΐου Δικαίου εσταχώθη υπό Γρηγορίου». Αυτός ο Μελενίκου Γρηγόριος είναι ο ίδιος που διατέλεσε Ηγούμενος στη Μονή της Θεοτόκου στη Χάλκη, ενώ πριν ζούσε σε Κελλί στην περιοχή της Μονής των Ιβήρων. Τούτου σώζεται και η από 11ης Ιουλίου 1728 διαθήκη, στην οποία αναφέρει ότι: «και άλλα πράγματα οσπητιακής ύλης ευρίσκονται εν τω κελλίω μου όπου είχον εις άγιον Όρος κατά τήν Μονήν των Ιβήρων δηλαδή ρουχικά, μπακηρικά, στρωσίματα, σκεπάσματα κλπ.».

Ο δεύτερος Μελενίκου Γρηγόριος (1830-1837) ο Ξηροποταμηνός, που πλήρωσε την αγιογραφία μέρους του Καθολικού καί την κάλυψη της στέγης του με μολύβδινες πλάκες το 1841, είναι αυτός που έκτισε και το Μετόχι της Μονής στην Κασσάνδρα και το Κονάκι της Κοιμήσεως της Θεοτόκου στις Καρυές.

Από ενσφράγιστη χρεωστική απόδειξη της Μονής φαίνεται ότι επί Καθηγουμένου της Μονής Ευθυμίου, το 1819 στις 23 Δεκεμβρίου, είχε καλυφθεί το Καθολικό με μολυβδόπλακες, κατά την επανάστασιν όμως αφαιρέθηκαν από τους Τούρκους και επαναστεγάσθηκε από τον πρώην Μελενίκου Γρηγόριο. Γι' αυτόν αναφέρεται ότι αφού παραιτήθηκε και έπλεε από τη Μητρόπολή του προς την Μονή του Ξηροποτάμου, όπου είχε γίνει μοναχός, επειδή του ανήγγειλαν ότι περιπολούσαν πειρατές γιά να τον συλλάβουν, εισήλθε στην Μονή του Εσφιγμένου.

Σταυροθήκη του πρώην Μελενίκου Γρηγορίου του Β΄

Θαύμασε τόσο τη ζωή των πατέρων, ώστε κοινοβίασε εδώ, χωρίς να καμφθεί στις παρακλήσεις των Ξηροποταμηνών πατέρων που έφθασαν για να τον παραλάβουν και να τον μεταφέρουν στη Μονή τους. Αυτός κατανάλωσε στην Μονή όλη την περιουσία του, ύψους δέκα χιλιάδων οθωμανικών λιρών γιά να αντιμετωπιστούν οι μεγάλες ανάγκες της.

Ηγούμενος Αγαθάγγελος

Ο Ηγούμενος Αγαθάγγελος είναι ένας από τους ευεργέτες της Μονής γιατί ανοικοδόμησε όλα τά νέα κτήρια με τα προπύλαια της Μονής και πάνω τους το κωδωνοστάσιο με το ρολόι από ελέη της Ρωσσίας.

Αναμνηστική για αυτά μαρμάρινη πλάκα 0.80 μ ύψους, εντοιχισμένη εσωτερικά στην αρχή της νέας βόρειας πτέρυγας της Μονής και στο μέσο της νότιας πλευράς του παρεκκλησίου του αγίου Νείλου του Αθωνίτου και Νείλου του Σοφού, με μεγαλοπρεπή ανάγλυφο δικέφαλο βυζαντινό αετό, αναγράφει την εξής επιγραφή : «1857 \ Κλεινός ο Αγαθάγγελος \ ο και Αρχιμανδρίτης ο της Μονής
Ηγούμενος ο και Καλλιπολίτης | εκ βάθρων ανεκαίνισε | Μονήν την ιεράν | ΧΡ.ΓΡ.Μ | ΧΡ.ΕΓγ».

Επίσης άλλη μικρή αναμνηστική πλάκα βρίσκεται στη μετόπη και δεξιά του εσωτερικού προστόου της πύλης της Μονής όπου γράφει: «1851. 1858. Χίλια και οκτακόσια \ και πεντήκοντα οκτώ | ανεγήγερται το μέγα | οικοδόμημα αυτό | επί της ηγουμενείας | του κλεινού Αρχιμανδρί \ του και σεπτού Αγαθαγγέλου | του και Καλλιπολίτου».

Ηγούμενος Θεοδώρητος

Στις 15 Αυγούστου του 1804, με εντολή της Μεγάλης Εκκλησίας και αίτηση του προηγουμένου κυρ-Ευθυμίου Εσφιγμενίτου (1798-1804) και των λοιπών αδελφών, κατέφθασε σαν Ηγούμενος από τη Μεγίστη Λαύρα ο Προηγούμενος Θεοδώρητος και ανέλαβε τήν διακυβέρνηση της Μονής την ημέρα της Κοιμήσεως της Θεοτόκου του ίδιου έτους έως το 1806. Αναφέρει αυτός ότι ζούσαν οι αδελφοί κατά την εποχή εκείνη με μεγάλη εγκράτεια και άσκηση, ώστε είναι θαύμα εις τους δυστυχέστατους τότε καιρούς να βλέπει κανείς να ακολουθείται ο βίος των αρχαίων αγίων Πατέρων.

Ο λόγιος ηγούμενος Θεοδώρητος ο Ιωαννίτης, που μόνασε καί στην Σκήτη της Αγίας Αννης, συνέγραψε Ιστορία του Αγίου 'Ορους, η οποία καταστράφηκε από επιδρομή ληστών, Ερμηνεία στην Αποκάλυψη (1800) (πολύ τολμηρή σε αλληγορία) και Ερμηνεία στον προφήτη Δανιήλ επίσης μέ αλληγορική εξήγηση, προσπαθώντας καταφανώς με τα γραφόμενά του αυτά να εξεγείρει τους αναγνώστες του σε επανάσταση εναντίον των Τούρκων.

Σώζεται αλληλογραφία αυτού και του αδελφού του με τόν λογιώτατο Ευγένιο Βούλγαρη, Αρχιεπίσκοπο Χερσώνος και Ταυρίδος, στην οποία προσπαθεί να τον πείσει να ασχοληθεί με την διόρθωση του έργου του. Ο Ευγένιος γνωρίζοντας το «δυσχείμερον» της εποχής και προσπαθώντας να περισώσει το Πατριαρχείο από περιπέτειες λόγω του «θερμοκέφαλου» κληρικού αυτού, αποφεύγει να ασχοληθεί μέ το έργο του Θεοδωρήτου περιοριζόμενος σε γενικές και αόριστες συμβουλές.

Τελικά η ερμηνεία της Αποκάλυψης του Θεοδωρήτου εκδόθηκε «ιδίοις εξόδοις» στην Βιέννη χωρίς ποτέ να λάβει τις επίσημες καί εγκεκριμένες από το Πατριαρχείο διαστάσεις που επιθυμούσε ο συγγραφέας της. Στο Αγιον Όρος σώζονται ακόμη μερικά αντίτυπά της.

Ηγούμενος Θεόκτιστος

Κατά τις αρχές του 10ου αιώνα χρημάτισε ηγούμενος της Μονής ο αγίας φήμης και ζωής Θεόκτιστος.

Το 1016 σε εγκλητικό γράμμα του οσίου Παύλου Β΄ βρίσκεται υπογεγραμμένος ως ηγούμενος της Μονής Εσφιγμένου ο Θεόκτιστος με τον «Πρώτο» Νικηφόρο, τον Βατοπεδινό Νικόλαο τον Λουτρακηνό, τον Κύριλλο της άλλοτε Μονής Χαρζανά (κοντά στη Μονή των Ιβήρων), το Νικηφόρο Σταυρονικήτα και άλλους. Το 1035 πωλήθηκε στον Ηγούμενο Θεόκτιστο χερσαία γη από το κοντινό Μοναστήρι των Πλακίων.

Ο ηγούμενος Θεόκτιστος από έγγραφα του 1033 εξάγεται ότι χρημάτισε «Πρώτος» του Αγίου Όρους μετά τον «Πρώτο» Μιχαήλ μοναχό τον αναφερόμενο το έτος 1030.

Ο Θεόκτιστος έκειρε μοναχό τον άγιο Αντώνιο του Κιέβου, ο οποίος γεννήθηκε στην πόλιν Λουβέσκου της Ρωσσίας κοντά στο Κίεβο το 983, ονομάσθηκε στο άγιο βάπτισμα Αντίπας και μετονομάσθηκε Αντώνιος από τον ηγούμενο Θεόκτιστο περί το 1035. Διδάχθηκε τους μοναστικούς κανόνες και ευλογήθηκε από το Θεόκτιστο, ο οποίος κατόπιν θείας αποκάλυψης τον έστειλε στη Ρωσσία, διότι προέβλεψε ότι έμελλε να λάμψει στην απέραντη εκείνη χώρα σαν φωστήρας των μοναχών.

Ο ηγούμενος Θεόκτιστος ευλογεί τον Άγιο Αντώνιο του Κιέβου

Καλλίνικος ο Εσφιγμενίτης

Γεννήθηκε το 1821 στη Ναζιανζό της Καππαδοκίας, φοίτησε στη Σχολή της Χάλκης και μόνασε στο Άγιον Όρος στη Μονή Εσφιγμένου.

Πέθανε το 1884. Συνέγραψε διάφορα έργα μεταξύ των οποίων μετάφρασε σε απλούστερη ελληνική τα «Ασκητικά» του Ισαάκ του Σύρου.

Ιεροδιδάσκαλος Γερμανός

Στη Μονή εγκαταβίωσε ο Ιεροκήρυκας Γερμανός, ο εκδότης της «Ευαγγελικής Σάλπιγγας» στο Ναύπλιο της Αργολίδας, ο οποίος προετοίμασε για το μαρτύριο το 1819 τον οσιομάρτυρα Αγαθάγγελο τον Εσφιγμενίτη και συνέγραψε τον βίο του. Προετοίμασε επίσης τον οσιομάρτυρα Τιμόθεο.

Ο Γερμανός, όπως αναφέρει ο ιστορικός Φιλήμων, είναι αυτός που δέχθηκε να πάει στον Αλή Πασά των Ιωαννίνων και αφού σχετισθεί με αυτόν, να του προτείνει ότι συμφέρον είναι να ενωθεί με τους Έλληνες κατά του Σουλτάνου. Στην προσπάθεια πραγματοποιήσεως του σχεδίου αυτού, μόλις εξέπλευσε ο Γερμανός από τον Ελλήσποντο, φονεύθηκε ο Αλής και έτσι ο Γερμανός ξαναγύρισε άπρακτος στην Κωνσταντινούπολη.

Εκοιμήθη στα Τρίκκαλα της Πελοποννήσου σαν διδάσκαλος.

Ο Μητροπολίτης Μαρωνείας Κωνστάντιος

Το Μάιο του 1821 όταν ο Εμμανουήλ Παπάς κήρυξε την Επανάσταση στο Άγιον Όρος και ανακηρύχθηκε αρχηγός της στην Ανατολική Μακεδονία, ο Μητροπολίτης Μαρωνείας Κωνστάντιος, ως άλλος Παλαιών Πατρών Γερμανός, ακολουθούμενος από αρκετούς Θράκες πολεμιστές, τέλεσε στη Μονήν του Εσφιγμένου την πανηγυρική λειτουργία και ευλόγησε τα όπλα των επαναστατών.

Διονυσίου Α. Κοκκίνου, Η Ελληνική Επανάστασις, Αθήναι 1957, τόμ. Β' σελ. 397—400.

Εμμανουήλ Παππάς

 
Ανδριάντας Εμμανουήλ Παπά, έργο του γλύπτη Νίκου Περαντικού

Εκείνος ο οποίος λαμπρύνει κατ' εξοχήν τις χρυσές δέλτους της ένδοξης ιστορίας του γένους και περιποιεί ιδιαίτερη τιμή στην ανατολική Μακεδονία ειδικότερα, είναι ο μεγαλέμπορος - τραπεζίτης Εμμανουήλ Παπάς, ο οποίος γεννήθηκε στο χωριό Δοβίστα (νυν Εμμανουήλ Παπάς) των Σερρών από πατέρα ιερέα, μορφώθηκε στο εις Σέρρας από του έτους 1735 λειτουργούν ελληνικό σχολείο και αναδείχθηκε σε ένα από τους πλέον επιφανείς άνδρες των Σερρών της εποχής εκείνης, διακρινόμενος για τη θεοσέβεια και τη φιλοπατρία του. Η ευφυία, η τιμιότητα και οι πολυσχιδείς ικανότητές του τον ανέδειξαν σύντομα σε μεγαλέμπορο, τραπεζίτη και κορυφαίο πολίτη, απολαμβάνοντα γενικής εκτιμήσεως.

Ο Εμμανουήλ Παπάς (1772-1821) ξεκίνησε με πολύ λίγες γραμματικές γνώσεις, όπως φαίνεται από τις ιδιόχειρες σημειώσεις του καθώς και με λίγα χρηματικά μέσα, όπως όλοι γενικά οι Έλληνες της εποχής. Ίσως η πρώτη αρχή να ήταν το μπακάλικο της Δοβίστας που είχε αγοράσει ο αδελφός του Γιωργάκης Οικονόμου. Ευφυής όμως και τολμηρός δεν άργησε αρχίζοντας από μικρέμπορος να εξελιχθεί σε μεγαλέμπορο των Σερρών, με καταστήματα στην Κων/πολη και στη Βιέννη, ν' αποκτήσει σημαντική περιουσία, κινητή και ακίνητη, πάνω από 300.000 τάλιρα, να γίνει δανειστής των Τούρκων αγάδων και μπέηδων της περιοχής, να συνάψει στενές σχέσεις μαζί τους και να τους επηρεάζει πολύ, προ πάντων τον πανίσχυρο τοπάρχη Ισμαήλ μπέη, που ήταν στη Μακεδονία ο αντίποδας του Αλή πασά της Ηπείρου.

Με την θερμή υποστήριξη και προστασία του Παπά πολλά ωφελήθηκε η ελληνική κοινότητα των Σερρών. Μετά το θάνατο του Ισμαήλ (1814) ο σπάταλος και άσωτος γιος του, αλλά γενναίος πολεμιστής Γιουσούφ μπέης δημιούργησε τόσο μεγάλα χρέη, 40.000 μαχμουτιέδες (1 περίπου εκατομμύριο χρυσές δραχμές), ώστε ήταν αδύνατο να τα ξεπληρώσει. Όταν ο Παπάς ζήτησε με επιμονή να του ξοφλήσει μέρος τουλάχιστον του δανείου, ο Γιουσούφ του έδωσε μόνο το μισό του χρέος και τον απείλησε ότι θα τον σκοτώσει. Τότε ο Παπάς αναγκάστηκε, τον Οκτώβριο του 1817, να φύγει κρυφά στην Κων/πολη, όπως αφηγείται στον μητροπολίτη Σερρών Χρύσανθο, τον οποίο παρακαλεί να προστατεύει την οικογένειά του κατά τη διάρκεια της απουσίας του από τις επιβουλές του Γιουσούφ, ο οποίος είχε βάλει ανθρώπους να του κάψουν το σπίτι. Φοβάται όμως ο Παπάς να μεταφέρει την οικογένειά του στην Πόλη, μήπως ο Γιουσούφ κατά τη μεταφορά της, βάλει ανθρώπους και σκοτώσουν τα παιδιά του. Λυπάται επίσης που άφησε τους συμπολίτες του χωρίς την προστασία του. «Και ο αισχροκερδής διοικητής τώρα θέλει να εύρει τον καιρόν να τους τυραννεί και να τους γυμνώνει επειδή μόνη η νουθεσία και η σκέψη μου εμπόδιζε τας σκευωρίας και τα ενεδρεύματά του».

Στην Κων/πολη γνωρίζεται και συνδέεται με το φιλικό Κωνσταντίνο Παπαδάτο, ο οποίος του κάνει τις προκαταρκτικές κρούσεις για ενδεχόμενη μύησή του στη Φιλική Εταιρεία· Ο Σερραίος πατριώτης ανταποκρίνεται με ενθουσιασμό. Εκεί, ύστερα από 2 χρόνια, στις 21 Δεκεμβρίου του 1819, σε ηλικία 47 χρόνων μυείται και με "το αφιερωτικό" του προς τον επίσκοπο Σερρών Χρύσανθο υπόσχεται να καταθέσει στο ταμείο της 1.000 γρόσια «ως προοφειλομένην συνδρομή βοηθητική για την δημιουργημένη και μάλλον ήδη ενεργουμένην σχολή της πατρίδος» (όπως συνήθως γινόταν λόγος στα σχετικά έγγραφα της φιλικής εταιρίας), η οποία σχολή λίγες γραμμές παρακάτω αναφέρεται χαρακτηριστικά ως "Σχολή του Πανελληνίου". Ο Παπάς υπόσχεται στο τέλος ότι όταν βεβαιωθεί ότι η σχολή προκόβει, θα συνεισφέρει και άλλα «το κατά δύναμιν όλην ……. Προς καταρτισμό και βελτίωσιν αυτής».

Το πιο παλιό έγγραφο που σώζεται είναι ένα μονόφυλλο γεμάτο ορθογραφικά λάθη με ημερομηνία 1 Μαΐου 1793, στο οποίο ο Εμμανουήλ Παπάς καταγράφει, όπως συνήθιζαν τότε πολλοί Έλληνες, τα ονόματα των 11 παιδιών του κατά σειρά γεννήσεως. Ο Εμμανουήλ Παπάς μέσα σε 22 χρόνια γίνεται ο αρχηγός μιας πολυμελούς, μιας πατριαρχικής οικογένειας, που αποτελείται από 8 αγόρια και 3 κορίτσια (σχεδόν σε κάθε δύο χρόνια αναλογεί και ένα παιδί).

Στην Κων/πολη κατορθώνει ο Παπάς να εισπράξει το χρέος του Γιουσούφ μέσω της Πύλης. Και είναι πολύ πιθανόν ότι μαζί με τον Κ. Κουμπάρη και τον Γ. Σταματά προχώρησε πολύ στη μύηση και άλλων μελών στην Κων/πολη και στην είσπραξη αντιστοίχων ποσών, με τα οποία σκόπευε ο Υψηλάντης να οργανώσει "κάσα" για την χρηματοδότηση του αγώνα. Στις Σέρρες, την απουσία του προσπαθεί να καλύψει ο μεγαλύτερος γιος του Αθανάσιος, ο οποίος τον αντικαθιστά στις διάφορες εργασίες του και ο οποίος δε θα διστάσει να δανείσει ακόμα και άτοκα στους κατοίκους της ιδιαίτερης πατρίδας του πατέρα του· χρήματα που τελικά δεν εισπράχτηκαν ποτέ σε εποχή που κυριολεκτικά οργίαζε η τοκογλυφία.

Ο Εμμανουήλ Παπάς είχε μέτριο ανάστημα. Το πρόσωπό του στηριγμένο σε ένα μακρύ λαιμό, ήταν πράο αλλά γεμάτο ζωή και δραστηριότητα. Ήταν λιγόλογος, μιλούσε με μειλιχιότητα και πρόφερε τις λέξεις αργά και καθαρά. Έπαιρνε το λόγο πάντοτε τελευταίος και επιβάλλονταν με την λογική διατύπωση των γνωμών του. Ο ζήλος του για την απελευθέρωση της Ελλάδας ήταν μεγάλος και η φιλοτιμία του απέραντη.

Δεν υπάρχει κάποια αποτύπωση της φυσιογνωμίας του μεγάλου αυτού τέκνου της Σερραϊκής γης ούτε σε ζωγραφιά, ούτε σε κάποια γκραβούρα της εποχής αλλά ούτε και κάποια περιγραφή του. Η μοναδική αναφέρεται από τον Ευάγγελο Στράτη στο βιβλίο του που κυκλοφόρησε στα 1914 και από αυτό δανειζόμαστε τα όσα προηγουμένως αναφέραμε σύμφωνα πάντοτε με όσα γράφει για αυτόν ο Σερραίος λόγιος και ιστορικός.

Ο Εμμανουήλ Παπάς εμυήθη στη Φιλική Εταιρεία από τον Ιωάννη Φαρμάκη, στην οποία και διέθεσε όλη τη μεγάλη περιουσία του, αλλά και όλο του το είναι. Πιστός στον όρκο του προς τη Φιλική Εταιρεία, ο Εμμανουήλ Παπάς αναλαμβάνει να εκτελέσει τις οδηγίες που του έδωσε ο αρχηγός και φίλος του Αλέξανδρος Υψηλάντης. Προς τούτο αγοράζει ικανή ποσότητα όπλων και πολεμοφοδίων και στις 23 Μαρτίου 1821 τα φορτώνει σε καράβι και αναχωρεί για το Άγιον Όρος μαζί με τον Ιωάννη Χατζηπέτρου, υπασπιστή του και τον Δημήτριο Οικονόμου, γραμματέα του. Το Άγιον Όρος θεωρούνταν -κακώς βέβαια- ως το καταλληλότερο ορμητήριο για την εξέγερση της Μακεδονίας, όχι μόνο γιατί η χερσόνησος ήταν φυσικά οχυρή, αλλ' ακόμη γιατί οι 3.000 περίπου άνδρες, που μόναζαν στα 20 μοναστήρια και στα 300 περίπου κελλιά, σκήτες, καθίσματα και ησυχαστήρια θα μπορούσαν να αποτελέσουν αξιόλογη στρατιά. Το έδαφος παρουσιαζόταν ώριμο για την εξέγερση, γιατί δυο χρόνια τώρα οι μοναχοί είχαν υποφέρει πολλά από τις αυθαιρεσίες και αργυρολογίες του Τούρκου διοικητή. Έπειτα ορισμένοι φαίνεται ότι είχαν μυηθεί στη Φιλική Εταιρία. Στην πραγματικότητα όμως ούτε η κατάλληλη προετοιμασία είχε γίνει, ούτε και οι επαναστατικές ιδέες συμβιβάζονταν με τον ιδεολογικό κόσμο των μοναχών και με το αγιορείτικο καθεστώς.

Το Λάβαρο των Μακεδονικών δυνάμεων της Ελληνικής Επανάστασης του 1821 που υψώθηκε στη μάχη της Ρεντίνας, στις 17 Ιουνίου 1821, στη Μακεδονία υπό την αρχηγία του Αρχιστράτηγου Εμμανουήλ Παπά φυλάσσεται στην Ι. Μ. Εσφιγμένου στο Άγιον Όρος

Το πλοίο στις 23 Μαρτίου του 1821 έφθασε στο Αγιον Ορος και εκεί υποδέχθηκε τον Εμμανουήλ Παπά με μεγάλο ενθουσιασμό ο ηγούμενος της μονής Εσφιγμένου, ο οποίος ήταν προ πολλού μυημένος στη Φιλική Εταιρεία. Την επομένη της αφίξεως του Εμμανουήλ Παπά στο Αγιο Ορος, προσκλήθηκαν σε γενική συνέλευση στη μονή Εσφιγμένου όλοι οι ηγούμενοι και οι προϊστάμενοι των είκοσι μοναστηριών και σκητών, οι οποίοι με μεγάλη προθυμία και συγκίνηση ανταποκρίθηκαν στην πρόσκληση του Εμμανουήλ Παπά. Ο φλογερός επαναστάτης σκορπίζει ρίγη ενθουσιασμού και συγκίνησης. Οι ηγούμενοι όλων των Μονών τον ανακηρύσσουν «Αρχηγόν και προστάτην της Μακεδονίας», αλλά η επανάσταση που ευαγγελίζονταν θα αποτύχει... Οι πατέρες του Αγίου Όρους άρχισαν υπό άκρα μυστικότητα να υλοποιούν τις εντολές που τους δόθηκαν γιά την επιτυχία του Αγώνα. Ο Παπάς αμέσως δίνει το έναυσμα της επανάστασης.

Το επαναστατικό κίνημα του Εμμανουήλ Παπά έφτασε στο τέλος του σύντομα και άδοξα. Ο διοικητής της Θεσσαλονίκης, Γιουσούφ Μπέης απέστειλε μεγάλη στρατιωτική δύναμη στον Άθω και μόλις έφθασε αυτή, άρχισε να καταπιέζει παντοιοτρόπως τους κατοίκους της περιοχής, πολλοί από τους οποίους αναγκάσθηκαν να καταφύγουν στα βουνά.

Την παραμονή της ημέρας που ορίστηκε για επίθεση κατά του Πολυγύρου (δηλαδή την 16η Μαΐου), οι Τούρκοι στρατιώτες άρχισαν να βρίζουν τους χριστιανούς και να τους απειλούν με γενική σφαγή. Οι κάτοικοι του Πολυγύρου οπλίσθηκαν και ορκίστηκαν επί του Σταυρού, κήρυξαν την επανάσταση και το πρωί της 17ης Μαΐου σκότωσαν τον Τούρκο υποδιοικητή και τους δεκαοκτώ στρατιώτες της φρουράς του και αυθημερόν, για να προλάβουν την είσοδο της επερχόμενης τουρκικής δυνάμεως που αποτελούνταν από χίλιους άνδρες, χωρίστηκαν σε δύο μέρη και επιτέθηκαν, οι μεν κατά του Τσιρίμπαση, οι δε κατά του Χασάναγα, τους οποίους και ανάγκασαν σε υποχώρηση.

Ο Γιουσούφ Μπέης, πληροφορήθηκε τα γεγονότα και κατέσφαξε πολλούς από τους Έλληνες της Θεσσαλονίκης, μεταξύ των οποίων τον επίσκοπο Κίτρους Ιωσήφ και τους προύχοντες Χριστόδουλο Μπαλάνο, Χρήστο Μενεξέ και Αναστάσιο Κυδωνιάτη.

Το μαρτύριο των Ελλήνων της Θεσσαλονίκης έγινε γνωστό στη Χαλκιδική και στην ανατολική Μακεδονία και έγινε αφορμή να εξαφθεί ακόμα περισσότερο το μίσος κατά των Τούρκων και να γιγαντωθεί ο πόθος για την ελευθερία. Προς τούτο στο Πρωτάτο των Καρυών συγκροτήθηκε υπό τον Εμμανουήλ Παπά γενική συνέλευση και αποφασίστηκε η καθαίρεση του Ζαμπίτη (αστυνόμου) του Άθω, Χασεκή Χαλήλ Μπέη. Παράλληλα, συστάθηκε γενική εφορεία από αντιπροσώπους όλων των ιερών Μονών για την εσωτερική διοίκηση και οικονομική επιμελητεία του πολέμου και προσκλήθηκαν όλοι οι δυνάμενοι να φέρουν όπλα μοναχοί του Αγίου Ορους. Ύστερα απ' αυτά, σε συγκινητική εκκλησιαστική τελετή, κηρύχθηκε η επανάσταση υπό τις ευλογίες του μητροπολίτη Μαρωνείας Κωνσταντίου και αναγορεύθηκε ο Εμμανουήλ Παπάς αρχηγός και προστάτης της Μακεδονίας.

Στις 8 Μαΐου στις Σέρρες συμβαίνουν δραματικά γεγονότα, όμως τελικά η πόλη σώζεται από την άγρια μανία του τουρκικού όχλου. Ταυτόχρονα η Φαίδρα, η γυναίκα του Εμμ. Παπά και η οικογένειά του φυλακίζονται, δημεύεται η περιουσία του και κατάσχονται 13 βαρέλια με χρυσά φλωριά.

Στις 2 Ιουνίου οι δυνάμεις προελαύνουν προς τη Θεσσαλονίκη, αλλά στην ουσία πρόκειται για ένα "ρέμπελο ασκέρι" που δεν μπορεί να προχωρήσει χωρίς ενισχύσεις, πολεμοφόδια και το κυριότερο, ηγεσία. Γι' αυτό και η επανάσταση στη Χαλκιδική θα συρρικνωθεί γρήγορα και οι επαναστάτες θα περάσουν τεσσερεισήμισυ μήνες αποκλεισμένοι στις δυο χερσονήσους. Είναι η εποχή που ο Δημήτριος Υψηλάντης ονομάζει τον Παπά "πληρεξούσιο αρχηγό και διοικητή των στρατιωτικών δυνάμεων του Αγίου Όρους, της Κασσάνδρας και της Θεσσαλονίκης".

Η πτώση της Κασσάνδρας και "η αντιδραστική στάση" των μοναχών κάνουν την κατάσταση απελπιστική, ενώ άγριος, αποφασιστικός και ακάθεκτος εισβάλλει στη Χαλκιδική ο Μεχμέτ Εμίν πασάς της Θεσσαλονίκης καταστρέφοντας, καίγοντας, σφάζοντας και ισοπεδώνοντας τα πάντα.

Ο Εμμανουήλ Παπάς αναγκάζεται να εγκαταλείψει τη Μονή Εσφιγμένου, να μπει σ΄ ένα καράβι και να πάρει την κατεύθυνση για Ύδρα, έχοντας μαζί του το μικρό του γιο, τον Γιαννάκη καθώς και το προσωπικό του αρχείο. Όμως οι μέχρι τότε κακουχίες, η κούραση, αλλά και η απογοήτευση είχαν φθείρει την υγεία του Σερραίου επαναστάτη, με αποτέλεσμα να πάθει καρδιακή προσβολή και να πεθάνει πριν το καράβι φθάσει στην Ύδρα, όταν αυτό περιέπλεε τον Καφηρέα.

Στην Ύδρα θάφτηκε το σώμα του στις 5 Δεκεμβρίου 1821 με τιμές στρατηγού. Στις 17/5/66 τα οστά του μεταφέρθηκαν στις Σέρρες και τοποθετήθηκαν στη βάση του ανδριάντα του ήρωα που κοσμεί την κεντρική πλατεία Ελευθερίας. Από τα παιδιά του ο Αθανάσιος αιχμαλωτίστηκε από τους Τούρκους και αποκεφαλίστηκε στη Χαλκίδα (1826), ο Ιωάννης σκοτώθηκε στο Νεόκαστρο ( 1825) και ο Νικόλαος στην Αττική.

Η κατοικία του Εμμανουήλ Παπά

Τα παιδιά του

Ο Εμμ. Παπάς είχε έντεκα παιδιά (8 αγόρια και 3 θυγατέρες). Παραθέτουμε τα ονόματά τους, έτσι όπως αυτά αναφέρονται από τον ίδιο μαζί με την ημερομηνία γέννησής τους στο προσωπικό του αρχείο:

1. Αθανασάκης (25 Αυγούστου 1794) - Αποκεφαλίστηκε στη Χαλκίδα.
2. Αναστασάκης (13 Ιουνίου 1796) - Αγωνίστηκε στην άμυνα του Μεσολογγίου.
3. Γιαννάκης (29 Σεπτεμβρίου 1798) - Σκοτώθηκε με τον Παπαφλέσσα στο Μανιάκι
4. Νεραντζή (13 Απριλίου 1801)
5. Νικολάκης (7 Μαρτίου 1803) - Σκοτώθηκε στο Καματερό Αττικής πολεμώντας με αρχηγό τον Γ. Καραϊσκάκη
6. Μιχαήλος (24 Μαΐου 1805)
7. Γιώργης (25 Αυγούστου 1807)
8. Ελένη (19 Μαΐου 1809)
9. Αλέξανδρος (23 Οκτωβρίου 1811)
10. Ευφροσύνη (23 Οκτωβρίου 1813)
11. Κωστάκης (26 Αυγούστου 1816)

Θούριον Εμμ. Παπά

Το 1965 ο Σερραίος μουσικός Χρήστος Σταματίου μελοποιεί το "Θούριο του Εμμανουήλ Παπά" του επίσης Σερραίου λογίου Αναστασίου Γαλδέμη που τραγουδήθηκε ουσιαστικά στην πόλη των Σερρών μέχρι τη δεκαετία του 1970, ιδιαίτερα σε εθνικές επετείους και τις συναυλίες του «ΟΡΦΕΑ».

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:
Τα στοιχεία για τον Εμμ. Παπά καθώς και τα ονόματα των παιδιών του είναι από το βιβλίο του καθηγητή της Ιστορίας Αποστόλου Ε. Βακαλόπουλου:
"Εμμανουήλ Παπάς - "Αρχηγός και υπερασπιστής της Μακεδονίας" - Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΚΑΙ ΤΟ ΑΡΧΕΙΟ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΤΟΥ",
έκδοση: "Ίδρυμα μελετών χερσονήσου του Αίμου" Θεσσαλονίκη 1981.
Εικονογραφημένη ιστορία των Σερρών τόμος Α΄, Βασίλη Ι. Τζανακάρη , Σέρρας 1991
40 Τραγούδια της πόλης των Σερρών, Γιώργου Αγγειοπλάστη, Σέρρας 1994
Αβραμίδου Χαρίκλεια
Αθανασιάδης Αθανάσιος

Νικοτσάρας

Ο Νικοτσάρας (Νικόλαος Τσάρας) ήταν θρυλικός επαναστάτης, που έζησε προς τα τέλη της τουρκοκρατίας.

Μετά από μία μάχη με τους Τούρκους πήγε στο Παγγαίο όρος στη Μονή Εικοσιφοίνισσας κι επειδή αρνήθηκαν να τον βοηθήσουν, τους επιτέθηκε. Έπειτα κατευθύνθηκε προς Νότο και μετά από 20 χλμ. έφτασε στην πόλη Πράβα. Στη γέφυρα Πράβι έγινε τριήμερη μάχη με τους Τούρκους κι ο Νικοτσάρας με τους στρατιώτες του έκαναν έφοδο με σπαθιά και πέρασαν απέναντι στη Χαλκιδική. Η επιβεβαίωση της μάχης Χάντακα γίνεται μέσα από τα δημοτικά τραγούδια της εποχής, αλλά και το τούρκικο νεκροταφείο στη συγκεκριμένη περιοχή. Για αντίποινα οι Τούρκοι λεηλάτησαν το μετόχι της μονής Διονυσίου.

Ο Νικοτσάρας με άλλους 50 βρήκαν καταφύγιο στην Ιερά Μονή Εσφιγμένου στο Άγιον Όρος.

Από εκεί επέστρεψαν τέλη Ιουλίου 1821 σε Σκιάθο-Σκόπελο, σήκωσαν την Ελληνική σημαία στα καράβια που μαζεύτηκαν και άρχισαν τις επιθέσεις. Σε μια τέτοια επίθεση στη χερσόνησο Κασσάνδρα σκοτώθηκε ο Νικοτσάρας στις 10 Ιουλίου του 1807.

Όπως είπε κι ο Κωστής Παλαμάς, «ο Καραϊσκάκης ήταν ο Αχιλλέας της Ρωμιοσύνης και ο Νικοτσάρας ήταν ο Αχιλλέας της υπόδουλης Ρωμιοσύνης».

Το άγαλμα στην πλατεία της Ελασσόνας
 

Ζωσιμάς Εσφιγμενίτης

Ζωσιμάς Εσφιγμενίτης  (1835 - 1902) Ο Θεσσαλός μοναχός και λόγιος

Ο Ζωσιμάς Εσφιγμενίτης (1835 - 1902) γεννήθηκε στο χωριό Άγιος Λαυρέντιος του Πηλίου.

Εκεί έμαθε τα πρώτα γράμματα από τον εφημέριο του χωριού και στη συνέχεια μόνασε στη μονή Εσφιγμένου όπου έλαβε και το προσωνύμιο «Εσφιγμενίτης». Στο Άγιον Όρος μετέβη παρακινημένος όχι μόνο από το θρησκευτικό του αίσθημα αλλά και από τη φιλομάθειά του και την επιθυμία του να φοιτήσει στην Αθωνιάδα Σχολή.

Το 1879 ίδρυσε στο Βόλο το πρώτο βιβλιοπωλείο, η «Ιωλκός», σε αυτό έβρισκε κανείς διδακτικά βιβλία, αλλά και γνωστά μυθιστορήματα της εποχής. Ο Εσφιγμενίτης Ζωσιμάς θέλει να εξαφανίσει την αμάθεια του θεσσαλικού λαού, δείχνοντας το δρόμο προς τη μάθηση, προσφέροντας βιβλία με επιστημονική γνώση.

Το αξιόλογο υλικό που αποτελεί το έργο του βρίσκεται αποθησαυρισμένο στους τρεις τόμους του ετησίου ημερολογίου «Η Φήμη» (1886 - 1888) και στους δεκατρείς τόμους τού περιοδικού «Προμηθεύς» (1889 - 1901),που ο ίδιος έγραφε και εξέδιδε στο Βόλο.

Τα δύο αυτά περιοδικά ασχολούνταν με θέματα της επικαιρότητας, αλλά και θέματα ιστορικά, αρχαιολογικά, φιλολογικά, θρησκευτικά, ενώ συχνά φιλοξενούσαν τις ταξιδιωτικές εντυπώσεις του εκδότη τους και αναδημοσίευαν πρωτότυπες πηγές της ελληνικής ιστορίας.

Οι εκδόσεις αυτές αποτελούν σήμερα τη βασική πηγή για την έρευνα, τόσο γύρω από την τουρκοκρατούμενη όσο και για τη σύγχρονη Θεσσαλία. Είναι το σημαντικότερο κομμάτι τής πνευματικής προσφοράς στο θεσσαλικό τόπο.

Ο Ζωσιμάς υπήρξε μοναχός ορθόδοξος, με ελεύθερη σκέψη και ήθελε η Εκκλησία και η Ορθοδοξία να είναι απαλλαγμένη από κάθε μισαλλοδοξία, δεισιδαιμονία και φανατισμό. Η μόρφωσή του και η άμεμπτη ηθική προσωπικότητα τον οδήγησαν σ' ένα σκληρό αγώνα εναντίον κάθε παραβάτη των δογμάτων της θρησκείας. Καυτηρίασε την αυθάδεια ορισμένων μοναχών και λειτουργών τής Εκκλησίας, οι οποίοι εκμεταλλεύονταν την αμάθεια των ανθρώπων τής Θεσσαλίας με σκοπό να θησαυρίζουν. Ο Ζωσιμάς στηλίτευε τις προλήψεις και δεισιδαιμονίες των ανθρώπων χτύπησε την αγυρτεία, την αργυρολογία, την καπηλεία των ιερών και οσίων, τη ζητιανιά. Ο αγώνας του αυτός είχε αποτέλεσμα να εκδιωχθεί και να φυλακιστεί.

Εγκαταστημένος από το 1873 στο Βόλο, άνοιξε την «Ιωλκό», ενώ παράλληλα ασχολήθηκε με την επιμέλεια και την έκδοση βιβλίων. Ο Ζωσιμάς διέθετε πλούσια βιβλιοθήκη, την οποία συνέχεια εμπλούτιζε. Μέλημά του ήταν η δημιουργία βιβλιοθήκης στο Βόλο και προς αυτήν την κατεύθυνση ζήτησε τη συνδρομή των τοπικών αρχών. Τελικά, το 1900, λειτούργησε στο βιβλιοπωλείο του το «Αναγνωστήριον κοινόν», το οποίο επέτρεψε στους φιλομαθείς της πόλης να επιλέγουν ανάμεσα στους 2.850 τόμους, οι οποίοι συγκροτούσαν την προσωπική του βιβλιοθήκη. Ο Ζωσιμάς πέθανε το 1902 κληροδοτώντας στο δήμο μία βιβλιοθήκη που είχε φτάσει τους 3.200 τόμους. Το 1912 η βιβλιοθήκη αυτή αποτέλεσε τον πυρήνα της Βιβλιοθήκης του Θρησκευτικού και Φιλολογικού Συλλόγου «Τρεις Ιεράρχαι».

Ζωσιμάς μοναχός Εσφιγμενίτης (1835-1902) (Έργο Βαγγέλη Σκουβαρά)

Άγιος Λαυρέντιος του Πηλίου